Mùa Thi Học Kỳ Ở Trường Công Lập: Đề Chung Nhưng Chấm Riêng Từng Trường

Mỗi độ tháng 5, hàng triệu học sinh THCS và THPT trên cả nước bước vào kỳ thi học kỳ với cùng một bộ đề chung do Sở Giáo dục và Đào tạo ban hành. Nhưng ít ai ngờ rằng, phía sau tấm bằng “đề chung” ấy là một thế giới chấm điểm, xét tuyển và cạnh tranh hoàn toàn khác biệt giữa các trường. Bài viết này sẽ vén bức màn về sự lệch pha giữa một kỳ thi “thống nhất” và thực tế “mỗi nơi một kiểu” – từ điểm chuẩn vào lớp 10, cách chấm thi học kỳ, cho đến vòng xoáy học thêm và sách giáo khoa.

Khi đề thi chung nhưng điểm chuẩn mỗi nơi một khác

Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 ở Hà Nội là một ví dụ điển hình. Học sinh toàn thành phố làm chung một đề Toán, Văn, Ngoại ngữ, nhưng điểm chuẩn vào từng trường THPT công lập lại chênh lệch tới 4–5 điểm. Năm 2024, trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam lấy điểm chuẩn khoảng 42–43 điểm (thang 50), trong khi một trường huyện lẻ như THPT Mê Linh chỉ lấy dưới 30 điểm. Cùng một bài thi, học sinh ở quận Hoàn Kiếm có thể đỗ trường top, nhưng em ở huyện Mê Linh dù điểm cao hơn vẫn trượt nguyện vọng 1 nếu đăng ký vào trường nội thành.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở cơ chế phân tuyến: Sở GD&ĐT ra đề chung, nhưng mỗi tỉnh, thành phố tự quyết định điểm xét tuyển và chỉ tiêu. Hệ quả là phụ huynh đổ xô tìm cách cho con vào trường “tốt” bằng mọi giá, từ chuyển hộ khẩu, học thêm cấp tốc đến “chạy” trường. Áp lực cục bộ đẩy điểm chuẩn leo thang, trong khi chất lượng đào tạo thực tế giữa các trường không phản ánh hết sự chênh lệch đó.

Một nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam công bố năm 2024 chỉ ra rằng độ chênh điểm trung bình môn của học sinh giữa trường nội thành và ngoại thành lên tới 1,2–1,8 điểm, dù cùng đề thi. Điều này cho thấy “điểm trường” là một biến số ngầm: học sinh giỏi thực chất ở vùng khó vẫn khó cạnh tranh suất vào đại học top vì điểm số bị kéo xuống bởi cách chấm khắt khe hơn hoặc điều kiện học tập thiếu thốn.

Đề chung – câu chuyện chuẩn đầu ra và sự lệch pha giữa các địa phương

Không chỉ kỳ thi chuyển cấp, ngay cả kỳ thi học kỳ thông thường cũng bộc lộ sự bất nhất. Đề thi học kỳ do Sở GD&ĐT ra, nhưng các trường được phép điều chỉnh hệ số chấm, thậm chí tự ra đề riêng cho một số môn. Thực tế, giáo viên vùng khó thường chấm “dễ” để duy trì tỷ lệ lên lớp, trong khi giáo viên trường top chấm “đúng chuẩn” để phân loại học sinh. Kết quả là một học sinh đạt điểm 9 ở trường huyện có thể chỉ tương đương điểm 7 ở trường nội thành.

Luật bất thành văn này tạo ra nghịch lý: cùng một đề thi, nhưng giá trị điểm số khác nhau tùy nơi. Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia, điểm thi được chấm tập trung và quy đổi thống nhất, giúp giảm bớt sự lệch pha. Nhưng với các kỳ thi học kỳ, điểm số vẫn là công cụ để xét học bạ, xét tuyển đại học sớm – nơi sự chênh lệch này gây bất lợi cho học sinh vùng khó.

Một giáo viên THPT tại huyện Đan Phượng (Hà Nội) chia sẻ: “Chúng tôi biết học trò mình yếu hơn, nên khi chấm bài, tôi thường nương tay hơn so với đồng nghiệp ở trường chuyên. Nhưng khi các em thi đại học, điểm thật mới lộ ra.” Sự thừa nhận này phản ánh một thực tế khó nói: giáo viên bị kẹt giữa áp lực thành tích của trường và trách nhiệm với học sinh.

Học thêm – vòng xoáy không lối thoát sau đề chung

Đề chung khuyến khích học thêm tràn lan, bởi điểm số là thước đo duy nhất để cạnh tranh suất vào trường tốt. Một khảo sát năm 2025 của báo Tuổi Trẻ cho thấy 70–80% học sinh THCS tại Hà Nội đi học thêm ngoài giờ, với chi phí từ 1,5 đến 3 triệu đồng/tháng/môn. Với gia đình có hai con, gánh nặng tài chính có thể lên tới 10–15 triệu đồng mỗi tháng – một khoản không nhỏ so với thu nhập trung bình.

Cách lách phổ biến là giáo viên dạy thêm chính khóa lồng ghép nội dung sẽ ra trong đề thi. Học sinh không đi học thêm sẽ thiếu “bí kíp” và bị điểm thấp. Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT cấm dạy thêm thu tiền với học sinh lớp chính, nhưng thực tế khó kiểm soát. Nhiều giáo viên tổ chức dạy thêm tại nhà hoặc qua nhóm kín, biến lớp học thành “câu lạc bộ ôn thi” với học phí ngầm.

Phản biện cho rằng học thêm không xấu, nếu học sinh có nhu cầu và giáo viên dạy đúng năng lực. Nhưng khi đề chung và áp lực điểm số đẩy học thêm thành bắt buộc, nó tạo ra bất bình đẳng: học sinh giàu có cơ hội tiếp cận nhiều hơn, trong khi em nghèo phải tự học. Một phụ huynh ở quận Cầu Giấy nói: “Tôi biết con tôi học thêm nhiều, nhưng không học thì sợ tụt lại. Cả xã hội đua nhau, mình không thể đứng ngoài.”

Một góc nhìn khác đến từ các nhà giáo dục cho rằng chính áp lực từ phụ huynh cũng góp phần thúc đẩy học thêm. Nhiều bậc cha mẹ muốn con đạt điểm cao bằng mọi cách, sẵn sàng chi trả cho các lớp ôn luyện mà không tính đến năng lực thực sự của con. Điều này vô tình tạo ra một thị trường học thêm “chợ đen” khó kiểm soát. Bên cạnh đó, một số giáo viên tận dụng tâm lý này để kiếm thêm thu nhập, dẫn đến xung đột lợi ích giữa dạy chính khóa và dạy thêm.

Sách giáo khoa – bộ nào cũng dạy, nhưng trường chọn bộ nào chấm nấy

Từ năm 2020, chương trình giáo dục phổ thông mới cho phép một chương trình có nhiều bộ sách giáo khoa (SGK). Hiện có ba bộ chính: “Kết nối tri thức”, “Chân trời sáng tạo” và “Cánh Diều”. Tuy nhiên, mỗi trường chỉ chọn một bộ để dạy và ra đề. Khi đề thi học kỳ do Sở ra nhưng đáp án mở, giáo viên trường nào chấm theo nội dung trường đó dạy. Học sinh mua sách từ bộ khác phải tự học thêm, hoặc phụ huynh phải mua cả ba bộ để con có tài liệu tham khảo.

Chi phí SGK trung bình cho một học sinh lớp 9 là 2,5–3,5 triệu đồng/năm, chưa kể sách bài tập và tài liệu tham khảo. Nếu phải mua thêm sách của bộ khác, con số này có thể tăng gấp đôi. Nhiều gia đình phản ánh việc này tạo gánh nặng không cần thiết, đặc biệt khi nhà có nhiều con học cùng cấp.

Một hiệu trưởng trường THCS tại Đống Đa (Hà Nội) giải thích: “Chúng tôi chọn bộ ‘Kết nối tri thức’ vì phù hợp với đội ngũ giáo viên. Nhưng nếu phụ huynh mua nhầm bộ khác, con họ sẽ thiếu bài tập trong sách bài tập, hoặc nội dung lệch pha với đề thi.” Sự lựa chọn của trường vô tình tạo ra rào cản cho học sinh, buộc cha mẹ phải tìm hiểu kỹ trước khi mua sách.

Bộ GD&ĐT đã có hướng dẫn về việc sử dụng SGK linh hoạt, nhưng thực tế mỗi trường vẫn giữ nguyên bộ sách đã chọn. Đề thi học kỳ thường được xây dựng dựa trên nội dung phổ biến của các bộ, nhưng giáo viên chấm bài vẫn ưu tiên kiến thức từ bộ sách trường mình dạy. Điều này khiến học sinh ở trường yếu hơn càng khó bắt kịp.

Một giải pháp được nhiều chuyên gia đề xuất là xây dựng ngân hàng đề thi chung và đáp án chuẩn hóa dựa trên tất cả các bộ sách, kèm theo hướng dẫn chấm điểm linh hoạt. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian và nguồn lực. Trong khi chờ đợi, phụ huynh có thể chủ động tìm hiểu bộ sách mà trường con em mình đang sử dụng để mua đúng, tránh lãng phí.

Đánh đổi giữa thống nhất và tự chủ: bài toán khó

Hệ thống đề chung nhưng chấm riêng là một sản phẩm của sự cân bằng giữa tính thống nhất và tính tự chủ địa phương. Một mặt, nó cho phép các trường linh hoạt trong giảng dạy và đánh giá, phù hợp với điều kiện thực tế. Mặt khác, nó tạo ra sự bất công về điểm số và cơ hội. Các nhà hoạch định chính sách phải đối mặt với một bài toán đánh đổi: nếu siết chặt chấm điểm, sẽ mất đi sự linh hoạt; nếu để tự do, sự chênh lệch ngày càng lớn.

Một số ý kiến cho rằng cần áp dụng chấm tập trung như kỳ thi quốc gia cho các môn chính, nhưng điều này đòi hỏi nguồn lực lớn và sự đồng thuận từ các địa phương. Ngược lại, nếu để nguyên hiện trạng, sự bất công sẽ tiếp tục tái diễn. Một hướng khác là giảm sự phụ thuộc vào điểm số học kỳ trong xét tuyển đại học, thay vào đó sử dụng các bài kiểm tra năng lực chuẩn hóa. Tuy nhiên, điều này cũng gây tranh cãi về tính khả thi và công bằng.

Thực tế, không có giải pháp hoàn hảo. Mỗi lựa chọn đều có mặt tích cực và tiêu cực. Điều quan trọng là các bên liên quan – từ nhà quản lý, giáo viên đến phụ huynh – cần nhận thức rõ về những đánh đổi này để có kỳ vọng và hành động phù hợp.

Kết luận: Sự cọ xát giữa chuẩn chung và thực tế địa phương

Hệ thống đề chung nhưng chấm riêng là một sản phẩm của sự cân bằng giữa tính thống nhất và tính tự chủ địa phương. Tuy nhiên, nó tạo ra những cọ xát không nhỏ: điểm số mất giá trị so sánh, học thêm trở thành cuộc đua vũ trang, và chi phí SGK leo thang. Những phụ huynh có điều kiện có thể thích nghi, nhưng học sinh vùng khó, gia đình thu nhập thấp phải gánh chịu bất lợi kép.

Một số ý kiến cho rằng cần siết chặt việc chấm điểm, tăng cường thanh tra, hoặc áp dụng chấm tập trung như kỳ thi quốc gia. Nhưng điều này đòi hỏi nguồn lực lớn và sự đồng thuận từ các địa phương. Ngược lại, nếu để nguyên hiện trạng, sự bất công sẽ tiếp tục tái diễn.

Bài toán không có lời giải dễ dàng. Người viết cho rằng trước mắt, phụ huynh cần hiểu rõ luật chơi: tìm hiểu điểm chuẩn các trường, chọn trường phù hợp với năng lực con, và không chạy theo phong trào học thêm. Về lâu dài, các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc giảm bớt sự phụ thuộc vào điểm số học kỳ trong xét tuyển, hoặc tiến tới một kỳ thi chung toàn quốc cho các mấu chốt chuyển cấp.

Liên quan đến chủ đề này, bạn đọc có thể tham khảo thêm bài viết Kỳ Thi Tốt Nghiệp THPT Vẫn Là Cuộc Đua Của Cả Gia Đình để thấy áp lực thi cử kéo dài đến tận lớp 12. Hoặc bài Phong Bì Đỏ Lì Xì Vẫn Bằng Tiền Mới để hiểu thêm về những tập tục tưởng cũ mà vẫn mới trong xã hội Việt Nam.