Làng Sen và Làng Chùa Cách Nhau Chưa Đến 2km Nhưng Chia Hai Xã

Ít ai ngờ rằng Làng Sen và Làng Chùa, hai địa danh gắn liền với tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lại chỉ cách nhau chưa đầy 2km nhưng thuộc hai xã khác nhau. Khoảng cách địa lý ngắn ngủi ấy lại là ranh giới hành chính dài hơn nửa thế kỷ, gây không ít bất ngờ cho du khách và cả người dân địa phương.

Hai ngôi làng nổi tiếng chỉ cách nhau chưa đầy 2km

Làng Sen, còn gọi là làng Kim Liên, thuộc xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, là quê nội của Bác Hồ. Chính tại đây, Bác đã sống những năm tháng tuổi thơ bên gia đình. Cách đó không xa, Làng Chùa (tên chữ là làng Hoàng Trù) thuộc xã Nam Giang, cũng thuộc huyện Nam Đàn, là quê ngoại của Bác, nơi mẹ Người sinh ra và lớn lên.

Khoảng cách thực tế giữa hai làng chỉ khoảng 1,5–2km, đi bộ cũng chỉ mất khoảng 20–30 phút. Với những ai lần đầu đến thăm, cảm giác như đang đi trong cùng một khu vực, bởi cảnh quan và không gian làng quê liền mạch, không có ranh giới rõ rệt. Thế nhưng, về mặt hành chính, Làng Sen và Làng Chùa lại thuộc hai xã khác nhau từ năm 1990.

Trước năm 1990, cả hai làng đều thuộc xã Kim Liên. Xã Kim Liên khi đó có diện tích tự nhiên khoảng 12km² và dân số khoảng 15.000 người, là một xã lớn của huyện Nam Đàn. Việc quản lý hành chính gặp nhiều khó khăn do địa bàn rộng, dân số đông. Năm 1990, tỉnh Nghệ Tĩnh (sau tách thành Nghệ An và Hà Tĩnh) quyết định chia xã Kim Liên thành hai xã: Kim Liên và Nam Giang.

Sự kiện tách xã năm 1990: lý do hành chính chứ không phải xung đột

Việc tách xã năm 1990 hoàn toàn dựa trên lý do quản lý hành chính, không hề có xung đột hay mâu thuẫn giữa hai làng. Xã Kim Liên cũ có dân số và diện tích quá lớn, gây khó khăn cho việc điều hành của chính quyền địa phương. Việc chia tách giúp mỗi xã mới có quy mô phù hợp hơn, thuận lợi cho công tác quản lý nhà nước, phát triển kinh tế - xã hội.

Theo quyết định, Làng Sen cùng các thôn phía bắc giữ lại tên xã Kim Liên. Làng Chùa cùng các thôn phía nam thành lập xã Nam Giang. Tên gọi Nam Giang được đặt theo tên dòng sông Lam – con sông chảy qua địa bàn huyện Nam Đàn. Như vậy, ranh giới hành chính mới đi ngang qua giữa hai làng, tách biệt chúng về mặt địa giới.

Người dân hai làng vẫn giữ mối quan hệ thân thiết, họ hàng, làng xóm như xưa. Không có bất kỳ tranh chấp hay bất đồng nào giữa Làng Sen và Làng Chùa sau khi chia tách. Ranh giới chỉ tồn tại trên giấy tờ hành chính, còn trong đời sống hàng ngày, người dân vẫn đi lại, giao lưu, buôn bán qua lại bình thường.

Hệ quả trớ trêu: cùng một khu di tích nhưng thuộc hai xã

Khu di tích Kim Liên là một trong những di tích lịch sử quan trọng nhất của Việt Nam, gắn liền với thời thơ ấu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khu di tích bao gồm nhiều hạng mục, trong đó quan trọng nhất là nhà của cụ Hoàng Xuân (bố mẹ Bác) và nhà của cụ Nguyễn Sinh Sắc (thân phụ Bác).

Nhà của cụ Hoàng Xuân nằm ở Làng Sen, thuộc xã Kim Liên. Đây là ngôi nhà tranh đơn sơ, nơi Bác Hồ đã sống từ năm 1901 đến 1906. Trong khi đó, nhà của cụ Nguyễn Sinh Sắc lại nằm ở Làng Chùa, thuộc xã Nam Giang. Ngôi nhà này là nơi cụ Sắc dạy học và sinh hoạt, cũng là nơi Bác Hồ thường lui tới thăm ông ngoại.

Như vậy, khi du khách muốn tham quan trọn vẹn Khu di tích Kim Liên, họ phải đi qua ranh giới xã – từ xã Kim Liên sang xã Nam Giang. Nhiều du khách, thậm chí cả hướng dẫn viên du lịch, không hề biết đến ranh giới hành chính này, bởi biển chỉ dẫn và bản đồ du lịch thường ghi chung là “Khu di tích Kim Liên” mà không phân biệt xã.

Trên thực tế, mỗi làng có cổng làng và đường làng riêng. Cổng làng Sen và cổng làng Chùa cách nhau khoảng 1,5km. Du khách đi bộ từ làng này sang làng kia sẽ thấy một đoạn đường làng yên bình, ruộng lúa hai bên, không có biển báo nào về ranh giới xã. Chỉ đến khi nhìn vào bản đồ hành chính hoặc hỏi người dân, họ mới biết mình vừa đi qua ranh giới hai xã.

Sự nhầm lẫn phổ biến của du khách và cách giải quyết

Rất nhiều du khách, kể cả người Việt Nam, thường nhầm tưởng Làng Sen và Làng Chùa cùng thuộc một xã. Sách hướng dẫn du lịch cũ, đặc biệt là các ấn bản trước năm 1990, thường ghi “xã Kim Liên” cho cả hai làng. Điều này gây ra không ít hiểu lầm cho những ai muốn tìm hiểu kỹ về địa danh.

Để khắc phục, chính quyền địa phương đã đặt biển “Địa giới hành chính” rõ ràng tại ranh giới giữa hai xã. Tuy nhiên, biển báo này khá nhỏ và dễ bị bỏ qua. Một số hướng dẫn viên du lịch đã chủ động nhắc nhở đoàn khách về sự đặc biệt này, biến nó thành một câu chuyện thú vị trong hành trình.

Ứng dụng bản đồ số như Google Maps hiện nay đã thể hiện ranh giới xã khá rõ ràng. Du khách có thể dễ dàng nhận thấy đường ranh giới giữa xã Kim Liên và xã Nam Giang ngay trên bản đồ. Đây là công cụ hữu ích giúp du khách tránh nhầm lẫn và có kế hoạch tham quan phù hợp.

Ngoài ra, một số website du lịch uy tín đã cập nhật thông tin chính xác, chỉ rõ địa chỉ cụ thể của từng điểm di tích. Ví dụ, trang thông tin điện tử của huyện Nam Đàn ghi rõ: “Nhà cụ Hoàng Xuân (Làng Sen – xã Kim Liên)” và “Nhà cụ Nguyễn Sinh Sắc (Làng Chùa – xã Nam Giang)”. Nhờ đó, du khách có thể chuẩn bị trước khi đến tham quan.

Bài học về ranh giới hành chính và bảo tồn di tích

Câu chuyện Làng Sen và Làng Chùa cho thấy ranh giới hành chính không phải lúc nào cũng trùng với ranh giới văn hóa, lịch sử. Hai làng có chung không gian văn hóa, lịch sử, cùng gắn bó với cuộc đời Bác Hồ, nhưng lại bị chia cắt bởi một đường ranh giới hành chính. Điều này đặt ra bài học cho các địa phương khác trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Việc tách xã giúp quản lý hành chính hiệu quả hơn, nhưng cần chú ý đến sự liên kết trong quy hoạch du lịch. Huyện Nam Đàn đã có kế hoạch phát triển tour du lịch “Một di tích hai xã”, kết nối Làng Sen và Làng Chùa thành một hành trình tham quan liền mạch, bất chấp ranh giới hành chính. Đây là hướng đi hợp lý, vừa bảo tồn di tích vừa tạo thuận lợi cho du khách.

Bài học cho các địa phương khác là không nên chia cắt không gian di tích khi thực hiện phân chia hành chính. Nếu không thể tránh khỏi, cần có cơ chế phối hợp giữa các xã trong quản lý, bảo tồn và khai thác di tích. Sự hài hòa giữa hành chính và văn hóa là yếu tố then chốt để phát triển bền vững.

Trên thực tế, không chỉ riêng Khu di tích Kim Liên, nhiều di tích khác trên cả nước cũng nằm trên địa bàn nhiều xã, phường. Ví dụ, Khu di tích Mỹ Sơn thuộc hai xã Duy Phú và Duy Phong (huyện Duy Xuyên, Quảng Nam). Việc quản lý thống nhất là thách thức nhưng cũng là cơ hội để các địa phương hợp tác.

Những câu chuyện bên lề: người dân hai làng nhìn nhận thế nào?

Để hiểu rõ hơn về tác động của ranh giới hành chính, chúng tôi đã trò chuyện với một số người dân sống ở cả hai làng. Ông Nguyễn Văn Hùng, 68 tuổi, sống ở Làng Sen, cho biết: “Ngày xưa, tôi thường sang Làng Chùa chơi, đi bộ chỉ mất chừng 20 phút. Bây giờ vẫn thế, có điều giấy tờ hành chính thì khác. Nhưng tình làng nghĩa xóm vẫn vậy, không thay đổi.”

Bà Lê Thị Mai, 55 tuổi, sống ở Làng Chùa, chia sẻ: “Nhiều du khách hỏi tôi làng này thuộc xã nào, tôi bảo xã Nam Giang. Họ ngạc nhiên lắm vì tưởng cùng xã Kim Liên. Tôi giải thích là do tách xã từ lâu rồi. Có người còn hỏi có khó khăn gì không, tôi nói không, vẫn đi lại bình thường.”

Một khía cạnh thú vị khác là việc quản lý đất đai và hộ khẩu. Trước năm 1990, đất đai ở cả hai làng đều do xã Kim Liên quản lý. Sau khi tách, mỗi xã tự quản lý phần đất của mình. Tuy nhiên, do ranh giới không có sự thay đổi lớn về địa hình, nên việc phân định ranh giới đất đai giữa các hộ gia đình giáp ranh đôi khi gặp khó khăn. Theo ông Trần Văn Bình, cán bộ địa chính xã Nam Giang, “Có một vài trường hợp tranh chấp nhỏ về ranh giới đất, nhưng đều được giải quyết ổn thỏa dựa trên bản đồ địa chính và sự thỏa thuận của các bên.”

Về mặt giáo dục, trẻ em hai làng vẫn học chung trường tiểu học và trung học cơ sở tại trung tâm xã Kim Liên (trước đây) và hiện nay có trường riêng của xã Nam Giang. Tuy nhiên, một số học sinh ở Làng Chùa vẫn chọn học trường ở xã Kim Liên vì gần nhà hơn. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong thực tế, bất chấp ranh giới hành chính.

Một số người dân cho rằng việc tách xã đôi khi gây phiền hà về thủ tục hành chính, chẳng hạn như khi làm giấy khai sinh, đăng ký kết hôn hay chuyển nhượng đất đai, họ phải đến ủy ban xã khác nhau. Tuy nhiên, nhìn chung, người dân đã quen với sự phân chia này và không coi đó là vấn đề lớn.

Kết luận: khoảng cách địa lý ngắn nhưng ranh giới hành chính dài

Chưa đầy 2km nhưng thuộc hai xã – đó là sự thật gây bất ngờ về Làng Sen và Làng Chùa. Hiểu đúng ranh giới hành chính giúp du khách tránh nhầm lẫn khi tham quan và có trải nghiệm trọn vẹn hơn. Câu chuyện nhỏ này phản ánh sự phức tạp của phân chia hành chính Việt Nam, nơi ranh giới trên giấy tờ đôi khi không trùng khớp với thực tế địa lý và văn hóa.

Không phải cứ gần nhau là cùng một đơn vị hành chính. Làng Sen và Làng Chùa dù sát vách nhưng mỗi làng vẫn giữ được bản sắc riêng, từ kiến trúc, phong tục đến giọng nói. Ranh giới hành chính không làm mờ đi những giá trị văn hóa chung, mà ngược lại, càng làm nổi bật sự đa dạng trong thống nhất của làng quê Việt Nam.

Đối với những ai yêu thích khám phá, việc đi bộ từ Làng Sen sang Làng Chùa, băng qua ranh giới hai xã, là một trải nghiệm thú vị. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, đôi khi những điều bất ngờ nhất lại nằm ngay trong những điều tưởng chừng quen thuộc nhất.