Cầu Long Biên 112 Tuổi Vẫn Gánh Hàng Triệu Lượt Xe Mỗi Tháng

Giữa lòng Hà Nội, cây cầu thép già nhất vẫn ngày ngày oằn mình dưới dòng xe cộ. Cầu Long Biên – hơn 112 năm tuổi – không chỉ là di tích lịch sử mà còn là xương sống giao thông thực sự. Mỗi tháng, ước tính có khoảng 3–4 triệu lượt phương tiện qua cầu, từ xe máy, xe đạp đến tàu hỏa. Vẻ ngoài hoen gỉ không làm mất đi vai trò sống còn của nó trong đời sống đô thị hiện đại.

Cây cầu 'già nhất' vẫn là xương sống giao thông Hà Nội

Ít ai ngờ rằng một cây cầu được xây dựng từ năm 1898 vẫn có thể đáp ứng nhu cầu giao thông của thủ đô hơn 8 triệu dân. Cầu Long Biên dài gần 2,3 km, nối quận Hoàn Kiếm với quận Long Biên, là tuyến đường chính cho hàng chục nghìn xe máy và tàu hỏa mỗi ngày. Theo thống kê chưa chính thức, mỗi ngày có khoảng 100.000–130.000 lượt xe qua cầu, tương đương 3–4 triệu lượt mỗi tháng. Con số này cho thấy sức ép giao thông khủng khiếp lên một công trình vốn chỉ được thiết kế cho tải trọng thấp hơn nhiều.

Điều đáng nói là kết cấu cầu vẫn được đánh giá là 'cầu cứng' về mặt chịu tải. Dù đã qua nhiều lần sửa chữa, các trụ cầu và dầm thép chính vẫn giữ được độ vững chãi, nhờ thiết kế ban đầu của kỹ sư Pháp vốn dư thừa hệ số an toàn. Tuy nhiên, mặt cầu hẹp – chỉ khoảng 5–6 mét tổng cộng – gây nhiều thách thức cho giao thông hỗn hợp. Các chuyên gia giao thông chỉ ra rằng nếu không có những cải tạo kịp thời, nguy cơ xuống cấp nhanh hơn là hiện hữu, đặc biệt khi tần suất xe tải nhẹ lưu thông ngày càng tăng.

Không chỉ xe máy, tàu hỏa vẫn lăn bánh trên đường sắt đơn chạy giữa cầu. Mỗi ngày có khoảng 20–30 chuyến tàu khách và hàng hóa đi qua, buộc các phương tiện khác phải dừng lại nhường đường. Cảnh tượng ấy trở nên quen thuộc với người dân hai đầu cầu, nhưng cũng là minh chứng cho sức sống kỳ lạ của công trình thế kỷ trước. Một số người dân sống gần cầu kể rằng họ đã quen với tiếng còi tàu và sự rung động nhẹ mỗi khi đoàn tàu lướt qua, thậm chí coi đó là nhịp sống của khu phố cổ.

Người Pháp xây cầu để 'chinh phục', người Việt giữ cầu để sống

Cầu Long Biên được khởi công năm 1898, do công ty Daydé & Pillé của Pháp thiết kế và thi công. Khi hoàn thành năm 1902, đây là cây cầu dài nhất Đông Dương, biểu tượng của ý chí thuộc địa. Người Pháp đặt tên là cầu Doumer, theo tên Toàn quyền Paul Doumer, người khởi xướng dự án. Cầu có hai tầng: tầng trên dành cho tàu hỏa, tầng dưới cho xe cộ và người đi bộ. Kỹ thuật xây dựng thời đó sử dụng thép nhập từ Pháp, với các nhịp dầm thép đinh tán – một công nghệ tiên tiến vào cuối thế kỷ 19.

Qua hai cuộc chiến tranh, cầu bị đánh bom nhiều lần, đặc biệt trong chiến tranh phá hoại của Mỹ những năm 1967–1972. Nhiều nhịp cầu bị gãy, nhưng người Việt đã sửa chữa tạm thời để duy trì giao thông. Sau năm 1975, cầu được phục hồi nhưng vẫn giữ nguyên nhiều dấu tích bom đạn. Người dân quen gọi là 'cầu Long Biên' từ thời bao cấp, dù tên chính thức vẫn là cầu Long Biên. Điều thú vị là trong quá trình sửa chữa, các kỹ sư Việt Nam đã phải tự tìm hiểu công nghệ hàn thép từ Liên Xô, vì tài liệu gốc của Pháp đã thất lạc.

Ngày nay, cầu không chỉ là phương tiện đi lại mà còn là chứng nhân lịch sử. Mỗi nhịp cầu, mỗi mối hàn đều kể câu chuyện về sự chịu đựng và thích nghi. Người Hà Nội giữ cầu không chỉ vì nó vẫn dùng được, mà vì nó là một phần ký ức tập thể, một biểu tượng của sự bền bỉ. Nhiều gia đình có ba, bốn thế hệ đã gắn bó với cầu, từ những ngày đi học, đi làm đến những buổi hẹn hò. Cầu Long Biên trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân thủ đô.

Mỗi ngày một 'bài toán' giao thông trên mặt cầu hẹp

Vào giờ cao điểm, cầu Long Biên trở thành một bài toán nan giải. Mặt cầu chỉ rộng chưa tới 3 mét cho mỗi làn, xe máy, xe đạp và người đi bộ chen chúc nhau. Khi tàu hỏa đi qua, toàn bộ giao thông phải dừng lại, gây ùn tắc kéo dài. Nhiều người đi làm phải chấp nhận mất thêm 15–20 phút để vượt qua đoạn đường chưa đầy 2 km. Một khảo sát nhỏ của nhóm nghiên cứu giao thông Đại học Xây dựng cho thấy, vào giờ cao điểm buổi sáng (7–8 giờ), lưu lượng xe qua cầu có thể lên tới 8.000–10.000 xe mỗi giờ, vượt xa công suất thiết kế ban đầu.

Xe buýt nhỏ vẫn phải đi vòng vì trọng tải hạn chế. Cầu chỉ cho phép xe dưới 8 tấn lưu thông, nên các tuyến buýt chính phải chọn đường khác. Điều này gây bất tiện cho người dân khu vực Long Biên, vốn đang phát triển nhanh về dân số. Một số ý kiến cho rằng cần xây thêm cầu mới để giảm tải, nhưng kinh phí và quy hoạch vẫn là rào cản. Cụ thể, dự án cầu Vĩnh Tuy giai đoạn 2 đang được triển khai, nhưng vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Cầu Long Biên vẫn phải gánh vác một phần lớn lưu lượng từ các quận phía đông sông Hồng.

Người đi bộ cũng gặp nguy hiểm khi phải nép vào lan can sắt để tránh va quẹt. Lan can cầu đã thấp, nhiều chỗ han gỉ, tiềm ẩn rủi ro tai nạn. Dù vậy, nhờ thói quen và sự nhường nhịn, các vụ va chạm nghiêm trọng hiếm khi xảy ra. Cầu Long Biên dạy cho người ta bài học về sự kiên nhẫn và thích ứng. Một số người dân còn cho rằng, chính sự chật hẹp ấy tạo nên nét văn hóa riêng: mọi người phải nhường nhịn, chậm rãi, khác xa với nhịp sống hối hả ở những cây cầu hiện đại.

Cầu Long Biên trong mắt thế hệ trẻ: di sản sống động

Trái ngược với vẻ cổ kính, cầu Long Biên đang trở thành điểm đến yêu thích của giới trẻ. Những bức ảnh check-in với khung cảnh hoàng hôn, đường ray cũ kỹ hay những bức graffiti đầy màu sắc xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội. Nhiều bạn trẻ đến cầu để tổ chức sự kiện đường phố, chụp ảnh cưới, hoặc đơn giản là ngồi ngắm sông Hồng. Các nhóm nghệ thuật đường phố thường chọn các trụ cầu làm nơi thể hiện tác phẩm, biến cây cầu thành một phòng tranh ngoài trời.

Điều thú vị là không ít người trong số họ không biết cầu từng bị bom cắt làm ba đoạn trong chiến tranh. Với họ, cầu Long Biên là một không gian sống động, nơi giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Các tour du lịch đi bộ qua cầu đang phổ biến, đặc biệt với du khách nước ngoài muốn tìm hiểu về Hà Nội xưa. Các hãng lữ hành như Hanoi Free Tour Guides thường xuyên tổ chức các chuyến tham quan miễn phí, kể về lịch sử cầu cho du khách. Nhiều người nước ngoài tỏ ra ngạc nhiên khi thấy một cây cầu cổ vẫn hoạt động nhộn nhịp giữa lòng thủ đô hiện đại.

Cầu còn là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm nghệ thuật. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn từng viết về cầu trong ca khúc 'Hà Nội mùa vắng những cơn mưa'. Gần đây, các nhà làm phim trẻ cũng chọn cầu làm bối cảnh cho những thước phim tài liệu về di sản công nghiệp. Bộ phim tài liệu 'Cầu Long Biên – Những nhịp cầu ký ức' của đạo diễn trẻ Nguyễn Hoàng Linh đã gây tiếng vang tại các liên hoan phim trong nước. Cầu Long Biên không chỉ là công trình giao thông mà còn là biểu tượng văn hóa của thủ đô.

Bảo tồn hay phá bỏ? Cuộc tranh luận kéo dài 20 năm

Từ đầu những năm 2000, đã có đề án xây cầu mới thay thế cầu Long Biên. Lý do là cầu cũ không đáp ứng được nhu cầu giao thông ngày càng tăng, mặt cầu hẹp và xuống cấp. Tuy nhiên, các chuyên gia của UNESCO và nhiều nhà nghiên cứu trong nước đã phản đối, cho rằng cầu là di sản công nghiệp hiếm có ở Đông Nam Á. Giáo sư sử học Nguyễn Quang Ngọc từng nhận định: 'Cầu Long Biên không chỉ là công trình kỹ thuật, nó là biểu tượng của sức sống Hà Nội, cần được bảo tồn như một bảo tàng sống.'

Năm 2021, thành phố Hà Nội đưa ra quyết định quan trọng: gia cố và bảo tồn cầu thay vì tháo dỡ. Kinh phí bảo dưỡng hàng năm khoảng 10–15 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với chi phí xây cầu mới ước tính hàng nghìn tỷ. Các phương án cải tạo như làm thêm cầu đi bộ hay mở rộng một số đoạn cũng được xem xét. Cụ thể, có đề xuất xây dựng một cầu đi bộ song song dành riêng cho người đi bộ và xe đạp, giúp giảm tải cho mặt cầu chính. Tuy nhiên, việc này đòi hỏi vốn đầu tư lớn và phải đảm bảo không làm ảnh hưởng đến kiến trúc gốc.

Tuy nhiên, cuộc tranh luận vẫn chưa ngã ngũ. Một số kỹ sư cho rằng tuổi thọ cầu chỉ còn khoảng 20–30 năm nữa, cần có kế hoạch thay thế dần. Họ chỉ ra rằng các cấu kiện thép đã bị mỏi do tải trọng lặp lại, và việc sửa chữa chỉ kéo dài thời gian chứ không giải quyết triệt để. Người khác lại nhấn mạnh giá trị văn hóa vô hình không thể đo đếm. Bài toán đặt ra là làm sao dung hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa ký ức và hiện đại. Một số thành phố trên thế giới như Paris với cầu Alexandre III hay London với cầu Tháp đã thành công trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nhưng họ có nguồn lực tài chính lớn hơn nhiều.

Để tìm hiểu thêm, chúng tôi đã trao đổi với ông Nguyễn Văn Hùng, một kỹ sư cầu đường đã có 30 năm kinh nghiệm. Ông cho rằng: 'Cầu Long Biên hoàn toàn có thể kéo dài tuổi thọ thêm 50 năm nữa nếu được bảo trì đúng cách. Công nghệ hiện đại cho phép gia cố thép mà không làm thay đổi diện mạo. Cái khó là phải có quy hoạch tổng thể, không thể làm theo kiểu chắp vá.' Quan điểm này cho thấy vẫn còn hy vọng cho việc bảo tồn cầu.

Bài học từ cầu Long Biên: đừng vội xóa dấu vết cũ

Cầu Long Biên là minh chứng cho thấy một công trình cũ vẫn có thể phục vụ đô thị hiện đại nếu được bảo trì hợp lý. Chi phí bảo dưỡng thấp hơn nhiều so với xây mới, chưa kể giá trị văn hóa và lịch sử không thể định giá. Nhiều thành phố trên thế giới đã học được bài học này, như cầu Brooklyn ở New York hay cầu Charles ở Prague. Cầu Brooklyn, được xây dựng từ năm 1883, vẫn là một trong những cây cầu huyết mạch của New York, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. So với đó, cầu Long Biên còn có tiềm năng du lịch lớn hơn nếu được đầu tư bài bản.

Ở Việt Nam, cầu Long Biên còn là bài học về sự kiên nhẫn và thích ứng. Cây cầu đã chứng kiến bao biến cố lịch sử, từ thời thuộc địa, chiến tranh đến đổi mới. Nó vẫn đứng đó, gánh trên vai hàng triệu lượt xe mỗi tháng, nhắc nhở chúng ta rằng không phải cái gì cũng cần thay mới. Đôi khi, giữ lại những dấu vết cũ là cách để thành phố giữ được hồn cốt. Một nhà văn từng nói: 'Một thành phố không có ký ức là một thành phố vô hồn.' Cầu Long Biên chính là một phần ký ức đó.

Tương lai của cầu Long Biên vẫn còn nhiều thách thức. Nhưng với sự quan tâm của cộng đồng và chính quyền, hy vọng cây cầu sẽ tiếp tục là nhân chứng sống cho những thế hệ mai sau. Như một người bạn già, nó vẫn lặng lẽ làm việc, dù tuổi cao sức yếu, để kết nối những bờ vui. Có lẽ, thay vì đặt câu hỏi 'có nên giữ cầu không?', chúng ta nên hỏi 'làm thế nào để giữ cầu tốt nhất?'. Và câu trả lời không chỉ nằm ở những bản vẽ kỹ thuật, mà còn ở tình yêu của người dân dành cho cây cầu lịch sử này.